Γραφειοκρατία και Μαρξ

Στην προσπάθειά μας να παρουσιάσουμε το φαινόμενο της γραφειοκρατίας και πως αυτό έχει επηρεάσει το κομμουνιστικό κίνημα τις δομές του και τα πρώτα σοσιαλιστικά κράτη που σχηματίστηκαν θα ήταν χρήσιμο να ξεκινήσουμε απο την θεώρηση και την ερμηνεία του Μαρξ για την γραφειοκρατία και τα χαρακτηριστικά της. Το παρακάτω κείμενο είναι απόσπασμα από το πολύ ενδιαφέρον και χρήσιμο βιβλίο του Περικλή Παυλίδη “Το Φαινόμενο Της Γραφειοκρατίας Στην ΕΣΣΔ”, Εκδόσεις Προσκήνιο, 2001 σελ. 6-9. Εδώ ο συγγραφέας παρουσιάζει συνοπτικά την θεώρηση του Μαρξ για το φαινόμενο της γραφειοκρατίας όπως το συνάντησε στον πρωσικό κράτος της εποχής του. Τυχόν αναλογίες με τον τρόπο λειτουργίας πολιτικών οργανώσεων είναι στην κρίση των αναγνωστών, οι υπογραμμίσεις στο κείμενο είναι δικές μας:

 

Ο Κ.Μαρξ μελέτησε το φαινόμενο της γραφειοκρατίας στα νεανικά του, κυρίως, χρόνια .Η κριτική μάλιστα που άσκησε τότε στην πρωσική γραφειοκρατία και στις απόψεις του Γκ.Χέγκελ έπαιξε σημαντικό ρόλο στην πνευματική του εξέλιξη, διότι τον οδήγησε σε μιαν αληθή, υλιστική θεώρηση της σχέσης κράτους – κοινωνίας . Μέσω της εν λόγω κριτικής ο Κ.Μαρξ άρχισε να προσεγγίζει τη σφαίρα των υλικών συμφερόντων και να συνειδητοποιεί τον καθοριστικό της ρόλο στην κοινωνική ζωή, ενώ παράλληλα άρχισε να υπερβαίνει τη χεγκελιανή φιλοσοφία και κοινωνική θεωρία. Στο μετέπειτα έργο του ο Κ.Μαρξ, όπως και ο σύντροφός του Φ.Ένγκελς, «δεν ασχολήθηκε με το φαινόμενο συστηματικά και εκτεταμένα»2 . Έτσι οι κλασικοί του μαρξισμού δε μας άφησαν μιαν ολοκληρωμένη θεωρία για το κράτος και τη γραφειοκρατία στον καπιταλισμό, πόσο μάλλον στο σοσιαλισμό. Η εκπόνηση όμως της υλιστικής αντίληψης της ιστορίας και συγκεκριμένα της μαρξιστικής θεωρίας για τη σχέση οικονομικής βάσης -πολιτικού εποικοδομήματος αποτελούν μεγάλη συμβολή στην κατανόηση των κοινωνικο-οικονομικών και ιστορικών συντεταγμένων του γραφειοκρατικού φαινομένου.

Παρουσιάζοντας συνοπτικά τη μαρξική θεώρηση της γραφειοκρατίας θα πρέπει να επισημάνουμε ότι γίνεται λόγος για ένα ιδιαίτερο διοικητικό μηχανισμό, αποξενωμένο από την κοινωνία, ο οποίος υπηρετεί τα συμφέροντα της άρχουσας τάξης, προστατεύει τις κυρίαρχες σχέσεις ιδιοκτησίας, διασφαλίζει την αναπαραγωγή του κυρίαρχου κοινωνικο-οικονομικού συστήματος. Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με την εμφάνιση της ταξικής διαστρωμάτωσης και του ταξικού ανταγωνισμού καθώς και με τον κοινωνικό καταμερισμό εργασίας – το διαχωρισμό της κυρίαρχης τάξης από το μηχανισμό άμεσης εφαρμογής της ταξικής κυριαρχίας. Ειρήσθω εν παρόδω, ότι ο διαχωρισμός της άρχουσας τάξης από το μηχανισμό υλοποίησης της κυριαρχίας της πραγματοποιείται με τον πλέον σαφή τρόπο στην κεφαλαιοκρατική κοινωνία.

Ο Κ.Μαρξ, ασκώντας κριτική στην πρωσική γραφειοκρατία, μας άφησε τις παρατηρήσεις – επισημάνσεις του αναφορικά με την εσωτερική διάρθρωση και τον τρόπο λειτουργίας του γραφειοκρατικού συστήματος. Η δομή του στηρίζεται στις αρχές της ιεραρχίας και του συγκεντρωτισμού. Το σύστημα περιλαμβάνει διάφορες διοικητικές βαθμίδες, εκ των οποίων κάθε κατώτερη υπάγεται σε μιαν ανώτερη. Στο τελευταίο όμως σημείο της ιεραρχίας ο γραφειοκράτης δεν υπάγεται πλέον σε κανέναν. Εδώ κυριαρχεί η αυθαιρεσία.

Οι κατώτερες βαθμίδες που βρίσκονται εγγύτερα στην κοινωνία ασχολούνται με τα επί μέρους θέματα, ενώ οι ανώτερες βαθμίδες με τα γενικά. Ο προσδιορισμός δε των γενικών κατευθύνσεων λειτουργίας του διοικητικού μηχανισμού αποτελεί αρμοδιότητα των ανώτατων βαθμίδων και εφόσον οι κατώτερες βαθμίδες υποτάσσονται στις ανώτερες οι πρώτες δεν μπορούν να αλλάξουν τίποτε απ’ αυτά που ορίζουν οι τελευταίες.

Οι κατώτερες διοικητικές βαθμίδες για τη διεκπεραίωση του έργου τους στηρίζονται στις εντολές και οδηγίες που παίρνουν από τις ανώτερες. Οι ανώτερες με τη σειρά τους σχηματίζουν άποψη για τα δημόσια πράγματα και λαμβάνουν αποφάσεις με βάση τις πληροφορίες που τους παρέχουν οι κατώτερες βαθμίδες. Η ηγεσία, λοιπόν, του γραφειοκρατικού μηχανισμού γνωρίζει τον κόσμο μέσα από τις δομές και τις διοικητικές υπηρεσίες του ίδιου του μηχανισμού γιατί μόνο αυτές εμπιστεύεται. Οι κατώτερες όμως βαθμίδες ενημερώνουν τις ανώτερες αναφορικά με την κατάσταση των πραγμάτων με βάση τις επίσημες απόψεις και αρχές που οι ανώτερες βαθμίδες έχουν καθιερώσει.

Οι αρχές αυτές μπορεί κάποτε να ανταποκρίνονταν στην κοινωνική πραγματικότητα. Η κατάσταση όμως αλλάζει. Εμφανίζονται καινούρια φαινόμενα τα οποία δεν ερμηνεύονται ούτε αντιμετωπίζονται πλέον στα πλαίσια των καθιερωμένων αρχών. Τα ανώτερα κλιμάκια του γραφειοκρατικού μηχανισμού περιμένουν από τα κατώτερα που βρίσκονται εγγύτερα στην κοινωνία να τους ενημερώσουν για τις εξελίξεις. Τα τελευταία όμως εξακολουθούν να ερμηνεύουν τον κόσμο με βάση τις προκαθορισμένες από την ηγεσία γενικές αρχές και αντιλήψεις, τις οποίες θεωρούν δεδομένες και, συνεπώς, δεν τις θέτουν υπό αμφισβήτηση. «Ο διοικητικός υπάλληλος – επισημαίνει ο Κ.Μαρξ – πιστεύει ότι το ζήτημα αν όλα έχουν καλώς στην περιφέρειά του αφορά πρώτα απ’ όλα το αν αυτός διοικεί καλώς την περιφέρεια. Το αν όμως είναι καλές οι αρχές της διοίκησης και οι ίδιοι οι θεσμοί, αυτό το θέμα δεν υπάγεται στην αρμοδιότητά του. Αυτό το θέμα μπορούν να το κρίνουν μόνο τα ανώτατα κλιμάκια που διαθέτουν ευρύτερες και πιο βαθιές γνώσεις σχετικά με την επίσημη φύση των πραγμάτων …» 3 . Οι αλλαγές, λοιπόν, που συντελούνται στην κοινωνία ερμηνεύονται στα προκαθορισμένα επίσημα πλαίσια, οπότε προσλαμβάνονται με αντεστραμμένο –παραμορφωτικό τρόπο.

Τα κατώτερα κλιμάκια παρουσιάζουν στα ανώτερα μια πλασματική εικόνα του κόσμου. Τα ανώτερα λαμβάνουν αποφάσεις και δίδουν τις σχετικές εντολές στα κατώτερα με βάση αυτή τη πλασματική εικόνα. Στην πράξη οι μεν παραπλανούν ακούσια τους δε και τανάπαλιν. Ο γραφειοκρατικός μηχανισμός αγκυλώνεται σε μιαν όλο και περισσότερο ψευδή αντίληψη για τον κόσμο. «Η γραφειοκρατία είναι ένας κύκλος έξω από τον οποίο κανείς δεν μπορεί να πηδήσει. Η ιεραρχία είναι ιεραρχία γνώσης. Το κεφάλι εμπιστεύεται στους κατώτερους κύκλους την άποψη για το επί μέρους και οι κατώτεροι κύκλοι, αντίστροφα, εμπιστεύονται το κεφάλι σε ότι αφορά την εποπτεία του γενικού, κι έτσι αλληλοκαθορίζονται οι ρόλοι.» 4 . Ως εκτούτου η γραφειοκρατία χάνει σταδιακά την ικανότητα να αντιμετωπίζει τα κοινωνικά προβλήματα. Όταν όμως αποκαλύπτεται αυτή η ανικανότητα της διοίκησης τότε η τυπική αντίδραση της γραφειοκρατίας είναι είτε να αποσιωπήσει την ύπαρξη του προβλήματος είτε να θεωρήσει τους πολίτες υπεύθυνους γι’ αυτό.

Σύμφωνα με τη γραφειοκρατική αντίληψη οι υπήκοοι του κράτους διακρίνονται σε ενεργητικούς και συνειδητοποιημένους από τη μια μεριά και σε παθητικούς – μη συνειδητοποιημένους από την άλλη. Οι πρώτοι είναι κατάλληλοι για να διοικούν και οι δεύτεροι για να διοικούνται. Οι πρώτοι είναι φορείς του κρατικού – γενικού συμφέροντος ενώ οι δεύτεροι του ατομικού. Και πράγματι, η γραφειοκρατία λειτουργεί ως ο θεματοφύλακας του γενικού συμφέροντος σε μια κοινωνία όπου κυριαρχούν τα ατομικά – ιδιωτικά συμφέροντα. Αναφερόμενος στον Γκ.Χέγκελ ο Κ.Μαρξ παρατηρεί ότι η γραφειοκρατία είναι απότοκη του διαχωρισμού μεταξύ των «επί μέρους συμφερόντων» και του «καθολικού καθ’ εαυτό και δι’ εαυτό» συμφέροντος 5.

Η γραφειοκρατία εκφράζει το γενικό συμφέρον ως κάτι αποσπασμένο, αποξενωμένο από το ατομικό. Το γενικό όμως σε αντιδιαστολή προς το ατομικό στερείται περιεχομένου, είναι ψευδώς γενικό. Σε κάθε κοινωνία όπου κυριαρχεί ο ανταγωνισμός των ατομικών συμφερόντων το προβαλλόμενο ως γενικό – κοινό συμφέρον δεν μπορεί παρά να είναι, αναπόφευκτα, ένα πλασματικό, τυπικά γενικό συμφέρον. Οι δε γενικοί κανόνες του γραφειοκρατικού μηχανισμού είναι μια αφαίρεση από την πολυμορφία των κοινωνικών φαινομένων και συνεπώς δεν μπορούν να παρακολουθήσουν τις ανάγκες της κοινωνίας. Η προσήλωση στις αρχές του γραφειοκρατικού συστήματος συνεπάγεται μοιραία την τυπολατρία. Γι’ αυτό το λόγο ο Κ.Μαρξ επισημαίνει ότι «Η “γραφειοκρατία” είναι ο “πολιτικός φορμαλισμός” της κοινωνίας -των -ιδιωτών» 6.

Η προσήλωση της γραφειοκρατίας στο τυπικό γενικό συμφέρον, ο φορμαλιστικός της χαρακτήρας σημαίνουν επίσης μιαν υποκατάσταση της ουσίας του διοικητικού έργου από τους τύπους, των αληθινών κοινωνικών στόχων από στόχους πλασματικούς, σημαίνουν τη μετατροπή της γραφειοκρατικής τυπολατρίας σε αυτοσκοπό. «Η γραφειοκρατία θεωρεί τον εαυτό της σαν τον έσχατο σκοπό του κράτους. Καθώς η γραφειοκρατία κάνει τους “τυπικούς” της στόχους περιεχόμενό της, έρχεται παντού σε σύγκρουση με τους “πραγματικούς” της στόχους. Είναι συνακόλουθα αναγκασμένη να παίρνει τον τύπο για περιεχόμενο και το περιεχόμενο για τύπο. Οι σκοποί του κράτους αλλάζουν σε σκοπούς γραφείου και οι σκοποί γραφείου σε σκοπούς Κράτους.» 7.

Η γραφειοκρατία, κατά τους κλασικούς του μαρξισμού, δε θα υπάρχει αιώνια. Μαζί με την εξαφάνιση των τάξεων, του υποδουλωτικού καταμερισμού εργασίας και του κράτους θα εξαφανισθεί και αυτή. Όπως δηλώνει ο Κ.Μαρξ «Κατάργηση της γραφειοκρατίας σημαίνει ότι το καθολικό συμφέρον θα γίνει πραγματικό επί μέρους συμφέρον…» 8. Ο κομμουνιστικός μετασχηματισμός της κοινωνίας θα αντικαταστήσει το μηχανισμό διοίκησης ανθρώπων από το μηχανισμό διαχείρισης πραγμάτων – παραγωγικών διαδικασιών.

 

2.Τερλεξής Π., Διευθυντικές ολιγαρχίες. Γραφειοκρατία, κράτος, κοινωνική εκδ.Παπαζήση, Αθήνα, 1996, σελ. 238 οργάνωση,

3. Μαρξ Κ., «Η δικαίωση του ανταποκριτή από το Μοζέλα», στο: Μαρξ Κ., Ένγκελς Φ., Έργα, τ.1 , 2-η ρωσ. έκδοση, Μόσχα, 1955, σελ. 201
4.Μαρξ Κ.Κριτική της εγελιανής φιλοσοφίας του κράτους και του δικαίου, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 1978, σελ. 84-85

5. Ό.π , σελ. 83
6. Ό.π.
7. Ό.π., σελ. 84
8. Ό.π . ,σελ.86

ergatiki_antipoliteusi

H Εργατική Αντιπολίτευση δρα, αγωνίζεται, μαθαίνει και ελπίζει στους σεισμούς που μέλλονται να έρθουν.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

ten + 16 =

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.