Το ΕΑΜ, τα μέτωπα και ο υπεραριστερός αναχωρητισμός

Η δεκαετία του 1940 είναι αναμφίβολα η πιο σημαντική στην ιστορία του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος. Η γερμανική κατοχή γεννάει τις πρώτες εστίες αντίστασης του ελληνικού λαού. Η πρωτοπόρα δράση του ΕΑΜ θα δημιουργήσει ένα κοινωνικοπολιτικό μέτωπο που το υποστήριζε η μεγάλη πλειοψηφία του ελληνικού λαού. Επίσης οδήγησε το ΚΚΕ στα πρόθυρα της κατάκτησης της εξουσίας στην Ελλάδα την οποία για ένα σύντομο χρονικό διάστημα από την απελευθέρωση έως τα Δεκεμβριανά ουσιαστικά κατείχε. Η συμβιβαστική πολιτική γραμμή που ακολούθησε από την Καζέρτα στον Λίβανο οδήγησε στο στερέωμα της αστικής εξουσίας στην ηττα του Δεκεμβρη και στην Βαρκιζα. Πρακτικά είναι ίσως η μόνη ιστορικά περίπτωση που νικηφόρο ένοπλο επαναστατικό κίνημα παραδίδεται χωρίς να έχει εγγυηθεί έστω την πλήρη αμνηστία των μελών του.

Ποια ηταν ομως τα αιτια αυτης της καταστροφικης πολιτικης επιλογης. Η κυριαρχη ερμηνεια στον χωρο της κομμουνιστικης αριστερας επικεντρωνεται στην τοτε επικράτηση της θεωριας των σταδιων. Δηλαδη της αντιληψης οτι πριν απο την επικρατηση του σοσιαλισμου θα πρεπει να προηγηθει ενα αστικοδημοκρατικο κοινωνικο σταδιο. Επισης συμφωνα με αντιστοιχες αναλυσεις το βασικο προβλημα του ΕΑΜ ηταν οτι δεν οριοθετούσε ξεκαθαρα εξ αρχης το γεγονος οτι αγωνιζοταν για μια σοσιαλιστικη Ελλαδα. Το βασικο προβλημα δηλαδη ηταν στην πολιτική φόρμουλα που είχε υιοθετηθεί στην αρχή της δημιουργίας του εαμικού μετώπου με υπερίσχυση του εθνικού έναντι του ταξικού. Η λογική αυτή επίσης πιστεύει ότι το ΕΑΜ δεν θα έπρεπε να αναπτύξει συμμαχίες με αστούς δημοκράτες που ούτως ή αλλως δεν απέκτησαν ποτέ ισχυρή μαζική λαϊκή υποστήριξη.

Η άποψη αυτή πάσχει από υποκειμενισμό. Είναι σαν να ισχυρίζεται ότι ένα επαναστατικό πολιτικό κόμμα μπορεί να αναπτύσει πολιτική γραμμή ανεξάρτητη από το επίπεδο της συνείδησης των μαζών και την πολιτική συγκυρία την εκάστοτε στιγμή. Οι κομμουνιστές όμως αποτελούν τμήμα των μαζών όχι μια γιακωβίνικη ομάδα. Με την δράση τους προσπαθούν να πατούν στην συλλογική συνείδηση των λαϊκών στρωμάτων, δηλαδή αυτό που ο ίδιος ο λαός αντιλαμβάνεται ότι έχει κεκτημένο και πιστεύει ότι μπορεί να πετύχει με την πάλη του, και να την τραβούν μπροστά μέχρι τον τελικό σκοπό της ανατροπής της αστικής εξουσίας. Για να το πετύχουν αυτό πρέπει να είναι έτοιμοι να περάσουν από όλες τις ενδιάμεσες καταστάσεις που επιβάλλει η ιστορική εξέλιξη και να κάνουν τους αντίστοιχους συμβιβασμούς και συμμαχίες. Όλο το πρόβλημα είναι  η εφαρμογή αυτής της τακτικής να είναι τέτοια που να ανεβάζει και όχι να χαμηλώνει το γενικό επίπεδο της συνειδητότητας των λαϊκών στρωμάτων και να φέρνει πιο κοντά την νίκη.

Επίσης η άποψη αυτή παραγνωρίζει ότι το ΚΚΕ μέσω του ΕΑΜ άσκησε τεράστια πολιτική πίεση στα αστικοδημοκρατικά στοιχεία που είχαν ενταχθεί σε αυτό και τα οποία υπό άλλες συνθήκες θα δρούσαν μέσα από άλλες αστικές αντιστασιακές οργανώσεις πράγμα που θα ενέτεινε τον κατακερματισμό του αντιστασιακού μετώπου. Η τεράστια ενίσχυση του ΚΚΕ που έφτασε τα 400.000 μέλη πριν τον Δεκέμβρη και η εξάπλωση του ΕΑΜ (έφτασε να έχει 2 εκατομμύρια μέλη, 700.000 η ΕΠΟΝ, 4 εκατομμύρια η Εθνική Αλληλεγγύη) οφείλεται κύρια στον ενωτικό του χαρακτήρα. Όχι μόνο στον γεγονός ότι το ΕΑΜ εμφανίστηκε πρώτο σαν αντιστασιακή οργάνωση και στην μαχητικότητά του. Όσο αναγκαίο ήταν λοιπόν το ΕΑΜ να έχει την πλέον ανοιχτή γραμμή  με στόχο την αντίσταση στους κατακτητές τον Σεπτέμβρη του 1941 που δημιουργούνταν και για αυτό εξαπλώθηκε ραγδαία άλλο τόσο αναγκαίο ήταν αυτή να αναπροσαρμοστεί το 1943 μπροστά στην νέα πολιτική συγκυρία. Να βάλει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά στην λαοκρατία μιας και πλέον με την πολιτική εξάπλωση του ΕΑΜ αυτή γινόταν εφικτή, στο πως αυτή θα υλοποιηθεί με τι πολιτικές συμμαχίες, βάση ποιον οργανωτικών δομών μπορεί να επιτευχθεί να έρθει εις πέρας. 

Κατά βάση η λογική αυτή είναι η ριζοσπαστική προέκταση της αντίληψης ότι η τότε ηγεσία του ΚΚΕ είχε περιορισμένη πολιτική ικανότητα/αντίληψη και για αυτό ηττήθηκε. Βλέπει και κρίνει την περίοδο της αντίσταση και την γραμμή του ΚΚΕ κοιτάζοντας κυρίως το στρατιωτικό σκέλος και όχι το πολιτικό που είναι το κυρίαρχο. Σαν η πολιτική επιρροή του ΕΑΜ να εξαρτώνταν σχεδόν αποκλειστικά στις πολεμικές συγκρούσεις που έκανε με τους Γερμανούς και όχι το ανάποδο. Ότι δηλαδή η μεγάλη πολιτική επιρροή του το διευκόλυνε να διεξάγει αποτελεσματικά στρατιωτικές δράσεις. Να έχει δημιουργήσει αντάρτικο στρατό πολλών δεκάδων χιλιάδων ενόπλων (έφτασε τους 130.000 ανταρτες τακτικός και εφεδρικός ΕΛΑΣ) που να μπορεί να εξοπλίζει και να ανεφοδιάζει έστω και με προβλήματα, να επηρεάζει ένα μεγάλο αριθμό ανθρώπων μέσα στους σκληρούς μηχανισμούς του κράτους και της αντίδρασης (αστυνομία, στρατό, υπουργεία ακόμα και δοσιλογικές οργανώσεις). Επιρροή διόλου άσχετη με το τεράστιο δίκτυο οργάνωσης και αλληλεγγύης που έχει δημιουργηθεί στις λαϊκές συνοικίες για την αντιμετώπιση της πείνας, των δοσιλόγων και των μαυραγοριτών. Για την επιβίωση του λαού δηλαδή.

Παραγνωρίζονται επίσης οι δεσμοί που είχε η ηγεσία του ΚΚΕ με την ΕΣΣΔ. Η ΕΣΣΔ χρησιμοποιούσε τα κομμουνιστικά κόμματα της δυτικής Ευρώπης στα πλαίσια των εκάστοτε επιδιώξεων της εξωτερικής της πολιτικής. Το 1944 αυτή ήταν η χωρίς αντιδράσεις από την Αγγλία/Αμερική προσάρτηση των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης. Η Ελλάδα δόθηκε σαν αντάλλαγμα σε αυτές. Η ισχυρή παρουσία του ΕΑΜ/ΚΚΕ που εν δυνάμει μπορούσε να γίνει απειλητική για την αστική εξουσία με ένοπλες διαμαρτυρίες όπως του Δεκέμβρη βοηθούσε στο να τηρηθούν οι όροι της συμφωνίας. Αν το ΚΚΕ απλά πίστευε σε ένα αστικοδημοκρατικό στάδιο μπορούσε να διεξάγει αστικές εκλογές που θα εγγυόταν με τα όπλα του ΕΛΑΣ την απρόσκοπτη διεξαγωγή τους. Δεν χρειαζόταν να υπογράψει την Καζέρτα και τον Λίβανο να επιτρέψει την εγκατάσταση στην Ελλάδα ένοπλων αγγλικών και κυβερνητικών τμημάτων, την επιστροφή της κυβέρνησης Παπανδρέου από την Μέση Ανατολή που έγειραν την πλάστιγγα των δυνάμεων προς την αντίπαλη πλευρά.

Η ιστορική έρευνα, οι μαρτυρίες πρωταγωνιστών και ο αποχαρακτηρισμός μυστικών κρατικών εγγράφων της  ΕΣΣΔ ενισχύουν και ουσιαστικά επαληθεύουν την άποψη ότι το ΚΚΣΕ έσπρωχνε το ΚΚΕ προς τον συμβιβασμό. Φυσικά η ηγεσία του ΚΚΕ έχει τις δικές της ευθύνες, θα μπορούσε να είχε κρατήσει πιο ανεξάρτητη στάση όπως έκαναν π.χ. οι Χότζα, Τίτο. Να αγνοήσει δηλαδή τις προτροπές των σοβιετικών και να κινηθεί αυτόνομα προς την κατάληψη της εξουσίας. Να αναδιαρθρώσει την πολιτική της και τις συμμαχίες της προς αυτή την κατεύθυνση (να ξεκόψει από τους Άγγλους και να στραφεί προς τα ΚΚ των άλλων Βαλκανικών χωρών πχ) και να πιέσει πολιτικα τους σοβιετικούς να τους συνδράμουν.

Μην ξεχνάμε όμως ότι επρόκειτο για ένα κόμμα που διατηρούσε ισχυρότατους δεσμούς με το ΚΚΣΕ μέσω του μηχανισμού της Διεθνούς. Η ηγεσία του είχε επιλεχθεί ουσιαστικά από το ΚΚΣΕ μετά την επιστροφή του Ζαχαριάδη στην Ελλάδα το 1931 και είχε εκπαιδευτεί στα πλαίσια των αντίστοιχων σχολών της. Κουβαλούσε λοιπόν σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό τα προβληματικά χαρακτηριστικά των κομμουνιστών της εποχής όπως αυτά καθορίζονταν κύρια από το κέντρο τους της ΕΣΣΔ. Τυφλή υπακοή στις εκάστοτε κατευθύνσεις του διεθνούς καθοδηγητικού κέντρου, αντίληψη της πολιτικής ηγεσίας του αγώνα με ορους κύρια διοικητικούς, πλήρους ελέγχου και ποδηγέτησης, έλλειψη εμπιστοσύνης στις λαϊκές μάζες και στην δυνατότητα ο αγώνας τους και η οργάνωσή τους να οδηγήσει στην σοσιαλιστική επανάσταση κόντρα στον διεθνή συσχετισμό δυνάμεων.

Χαρακτηριστικό είναι ότι κατά όλη την διάρκεια της αντίστασης δεν υπήρχε σταθερός συγκεκριμένος επίσημος δίαυλος επικοινωνίας ΚΚΕ με ΚΚΣΕ έως τον ερχομό του Βαβούδη το 1944 μαζί με την σοβιετική αποστολή. Οι συστάσεις και οι οδηγίες δίνονταν μέσω συμβουλών της πρεσβείας, σοβιετικών αξιωματούχων, μετά από μακρόσυρτες επισκέψεις ανώτατων στελεχών του ΚΚΕ και τηλεγραφήματα στην ΕΣΣΔ και στις Βαλκανικές χώρες και συχνά ήταν αντιφατικές. Η ηγεσία του ΚΚΕ φρόντιζε φυσικά πάντα να ενημερώνει και να ζητάει οδηγίες για τα επόμενα βήματα.

Παράδειγμα τέτοιων αντιφάσεων είναι οι συμβουλές που δόθηκαν στον Πέτρο Ρούσο μέλος του Π.Γ. του ΚΚΕ όταν μετέβει στην Σόφια τον κρίσιμο Δεκέμβρη του 1944 με σκοπό να συζητήσει τις προθέσεις του ΚΚΒ σχετικά με την περαιτέρω ενίσχυση του ένοπλου αγώνα. Εκεί ο Δημητρόφ συμβουλεύει τους Έλληνες κομμουνιστές  για ειρηνική επίλυση και μη αποκοπή του ΚΚΕ από τις δημοκρατικές δυνάμεις του ΕΑΜ 1. Ταυτόχρονα όμως στις 15/12/1944 ο Κοστόφ ,γραμματέας της ΚΕ του ΚΚΒ και « νούμερο δύο» της κομματικής ηγεσίας του, έλεγε στον Σιάντο ότι ο Δημητρώφ συμβουλεύει συνέχιση του αγώνα του Δεκέμβρη 2. Ίδιες συμβουλές για συνέχιση του ένοπλου αγώνα δέχτηκε ο Μάρκος Βαφειάδης σύμφωνα με μαρτυρία του τον Δεκέμβρη του 1944 από τον επικεφαλής της Σοβιετικής Στρατιωτικής αποστολής ταγματάρχη Τσερνίκοφ 3.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα άμεσης επέμβασης των σοβιετικών είναι φυσικά η ξαφνική χωρίς προειδοποίηση επίσκεψη του Συνταγματάρχη Ποπώφ στο γενικό αρχηγείο του ΕΛΑΣ τα τέλη Ιουλίου του 1944 4. Ενώ είχε μόλις υπογραφεί η συμφωνία του Λιβάνου από τον Πέτρο Ρούσο που παρέδιδε ουσιαστικά την ηγεσία της Ελλάδας μετά την αποχώρηση των Γερμανών στην κυβέρνηση του Καΐρου και στους Άγγλους χωρίς καμία εγγύηση για τον ΕΑΜ. Η υποχώρηση αυτή είχε προκαλέσει τεράστιες αντιδράσεις στο αρχηγείο του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ όταν μαθεύτηκε. Αποτέλεσμα ήταν η αρχική απόρριψή της από την ηγεσία της κυβέρνησης του βουνού και η εντονότατη κριτική στον Ρούσο που μερικά στελέχη της ηγεσιας του ΚΚΕ κατηγόρησαν μάλιστα για προδοσία. Ένα μήνα μετά την επίσκεψη η ΠΕΕΑ ανακοίνωσε την απόφασή της να συμετάσχει στην κυβέρνηση Παπανδρέου και να αποδεχτεί την συμφωνία του Λιβάνου που μέχρι τότε απέρριπτε. Ίδιες συμβουλές έδιναν στους αντιπροσώπους του ΕΑΜ οι σοβιετικοί στο Κάιρο 4.

Η διαλεκτική αντίληψη της κοινωνίας μας βοηθάει να βλέπουμε την κοινωνία σαν ένα σύνολο που βρίσκεται διαρκώς σε κίνηση. Πηγή και εσωτερικό περιεχόμενο του προτσές της εξέλιξης είναι η πάλη των αντιθέτων. Αυτό διαπερνά όλα τα φαινόμενα και τα αντικείμενα της φύσης. Το ίδιο ισχύει και για κάθε επαναστατικό κίνημα ή κόμμα άρα και για το ΕΑΜ και το ΚΚΕ. Η ρήξη και η ενσωμάτωση είναι οι δύο αντίπαλες τάσεις. Ο μαρξισμός και η επιστημονική θεώρηση της ιστορίας μπορούν να μας εξηγήσουν τις τάσεις αυτές και να μας βοηθήσουν να καταλάβουμε τις αιτίες που τις δημιουργούν. Για να γίνει αυτό πρέπει όμως να έχεις ως πολιτική δομή την ικανότητα να κοιτάς αυτοκριτικά τον εαυτό σου ανά πάσα στιγμή. Η περιορισμένη αμφισβήτηση της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων, η αυταρέσκεια της αυτοεκπληρούμενης προφητείας και ο αναχωρητισμός είναι πολλές φορές πιο εύκολο μονοπάτι. Ανεξάρτητα αν ντύνεται με υπερεπαναστατικές κορώνες. 

 

Βιβλιογραφία/Παραπομπές:

Η διεθνής συγκυρία και το ΚΚΕ, 1939-1954, Οικονομίδης Φοίβος, ΚΨΜ 2020: 3) σελ.26

Ακρως απόρρητον. Οι σχέσεις ΕΣΣΔ-ΚΚΕ (1944-1952), Παπαδάτος Νίκος, ΚΨΜ 2019: 1) σελ. 52, 53, 2) σελ. 54, 4) σελ.45

Παράταιρη Επανάσταση. Σημειώσεις για την Κοινωνική Σύγκρουση 1943-1945, Χλιουνάκης Γιάννης, Τόπος 2019

ergatiki_antipoliteusi

H Εργατική Αντιπολίτευση δρα, αγωνίζεται, μαθαίνει και ελπίζει στους σεισμούς που μέλλονται να έρθουν.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

1 − one =

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.